In de winter van 2022-2023 heeft Bosgroep Zuid Nederland samen met diverse leden weer steenmeel uitgespreid in verschillende bossen op de Brabantse Wal en in West-Brabant. Het is één van de verschillende herstelmaatregelen waarmee we werken aan duurzaam herstel van de bodem in een groot aantal natuurgebieden. Net als op veel andere plaatsen op de hogere zandgronden van Brabant is de bodem in deze gebieden namelijk beschadigd door verzuring en vermesting. Daardoor kunnen flora en fauna zich niet naar wens ontwikkelen en loopt de biodiversiteit sterk terug. Het verspreiden van steenmeel draagt heel gericht bij aan een gezondere bodem die zijn werk kan doen. 

Waarom zijn herstelmaatregelen noodzakelijk?

De bodems van veel natuurgebieden op de hogere zandgronden zijn door verzuring en vermesting belangrijke nutriënten zoals calcium, kalium en sporenelementen kwijtgeraakt. Hierdoor is de bodem sterk verarmd en uitgeloogd. Het bodemleven gaat hard achteruit. Daardoor hebben allerlei planten en dieren het moeilijk; sommige verdwijnen zelfs. De soorten die juist profiteren van de grote hoeveelheid stikstof pakken hun kans en verdringen zeldzame soorten. De variatie aan soorten neemt zo fors af, en ook de voedingswaarde van planten wordt minder. Dat alles heeft grote gevolgen voor het hele ecosysteem, dat zichtbaar onder grote druk staat.
De natuur kan deze problemen inmiddels niet meer zelf oplossen. Een helpende hand is nodig om de biodiversiteit en de weerbaarheid van bos en natuur te verhogen, zodat deze beter bestand zijn tegen stikstofdepositie en de veranderingen in ons klimaat.

Wat is steenmeel en wat doet het voor de bodem?

Steenmeel is 100 procent natuurlijk. Zoals de naam al aangeeft, bestaat het uit gemalen steen; lavagesteente om precies te zijn. Daarin zitten belangrijke nutriënten die hier door uitloging zijn verdwenen, zoals kalium, calcium en mangaan. In tegenstelling tot kalk komen de nutriënten bij steenmeel langzaam vrij, wat gunstiger is voor het ecosysteemherstel. De nutriëntenbalans in de bodem kan zich zo herstellen, waardoor belangrijke biologische processen weer op gang komen. Per hectare verspreidt men 10 ton steenmeel, wat slechts kort te zien is als een dun waasje op de grond. Het lijkt een beetje op ‘metselzand’. Het materiaal verdwijnt al snel in de grond waar het wordt opgenomen door planten.

Hoe komt het steenmeel in het gebied?

Het verspreiden van het steenmeel is in dit project, op de Brabantse Wal en in West-Brabant, gebeurt met een helikopter. Een groot voordeel hiervan is dat men heel nauwkeurig kan werken, zonder de bodem in het gebied te verstoren met zware machines. Vooraf is zorgvuldig bekeken welke verspreidingsmethode het meest gunstig is wat betreft milieu, tijd en kosten. De helikopter blijkt op alle fronten de beste keuze voor grotere gebieden zoals de Brabantse Wal en de bossen in West-Brabant.

Er is altijd een aparte plek afgezet waar het steenmeel ligt. Hier staat een shovel klaar om het steenmeel te laden. Onder de helikopter hangt een grote bak, waar men het steenmeel in kiept. Tijdens het laden hangt de helikopter rustig in de lucht, boven het depot. Een knap staaltje vliegkunst! Het laden van het steenmeel kost slechts enkele seconden, waarna de piloot naar de gewenste locatie vliegt en de bak hier precies op de juiste plek kan legen. Dat ziet er eigenlijk hetzelfde uit als het verspreiden van bluswater. Binnen enkele minuten is de helikopter weer terug bij het depot om een nieuwe lading steenmeel op te halen. Zo kan men het hele gebied in enkele uren heel zorgvuldig voorzien van een laagje steenmeel. Daar waar gewerkt werd, was het gebied tijdelijk afgesloten.

Onderdeel van breed maatregelenpakket

De steenmeelverspreiding is onderdeel van een breed maatregelenpakket dat we de komende jaren samen met de betreffende leden integraal realiseren. Naast het verspreiden van steenmeel draagt bijvoorbeeld ook de aanplant van rijkstrooiselsoorten zoals winterlinde, esdoorn en hazelaar bij aan het gewenste bodemherstel.

Meer informatie en contact

• Hans Van Lommel, Regiomanager West-Brabant en Zeeland, h.vanlommel@bosgroepen.nl
• Hieronder staat een link naar veelgestelde vragen en antwoorden over het gebruik van steenmeel

Deze herstelwerkzaamheden zijn mogelijk dankzij de Europese Unie en het programma ‘Biodiversiteit en leefgebieden bedreigde soorten’ van provincie Noord-Brabant. Dit programma is gericht op het verhogen van de biodiversiteit en de weerbaarheid van bos en natuur zodat deze beter bestand zijn tegen stikstofdepositie en klimaatverandering.