Klimaatadaptatie: van bewustzijn naar ACTIE

CO2-uitstoot en de zorgwekkende impact daarvan op ons klimaat. Een bijzonder actueel onderwerp, dat met grote regelmaat in de media verschijnt. Maar wat betekent deze problematiek eigenlijk voor u? Voor onze bossen? Voor ons als Bosgroepen?

Dit artikel is onderdeel van een serie diepteartikelen over actuele onderwerpen. In deze artikelen nemen we u mee in onze visie over het onderwerp, over de kansen die we zien en hoe we dit in het beheer kunnen verwerken. Maar we horen ook graag hoe u erover denkt! Onderaan elk artikel is ruimte om uw mening en wensen kenbaar te maken. We horen deze graag!

De relatie tussen klimaat en bos is er één om niet te onderschatten. Bossen kunnen namelijk een essentiële rol spelen als het gaat om het temperen van de klimaatverandering en het bouwen aan herstel. Vandaar dat we binnen de Bosgroepen al geruime tijd zeer intensief bezig zijn met deze materie. Alleen als we op de hoogte zijn van de laatste kennis en inzichten kunnen we onze leden adequaat adviseren. Dat heeft ons inmiddels inzichten gegeven die we door kunnen vertalen naar het bosbeheer. Maar, hoe werkt dat dan? Welke maatregelen zijn effectief en wat houdt dat dan precies in?

Wat bedoelen we eigenlijk met klimaatadaptatie en klimaatmitigatie?

Klimaatadaptatie is een veelomvattende term. Als Bosgroepen kijken we vanuit het oogpunt ‘bos en klimaat’ naar dit vraagstuk. Enerzijds hebben we de bosbeheermaatregelen die de impact van klimaatverandering kunnen beperken (mitigatie). Anderzijds is er de wijze waarop we onze bossen kunnen klaarstomen voor de klimaatverandering die sowieso onvermijdelijk plaatsvindt (adaptatie).

Even kort iets over klimaatmitigatie.

Bomen leggen CO2 vast en produceren zuurstof. Hoe meer bomen er zijn die CO2 vastleggen, hoe minder impact op ons klimaat. Zolang de bomen in een bos groeien leggen ze CO2 vast in biomassa. Echter, als bomen volgroeid zijn nemen ze geen extra CO2 meer op. Door een uitgekiend bosbeheer, in de vorm van een voortdurend zorgvuldige houtoogst en een passende verjonging, kan het opnameproces op een hoog niveau gehouden worden.

Duurzame verwerking van het hout essentieel

Duurzame verwerking van hout.

We beseffen dat de invloed van de bosbeheerder en boseigenaar beperkt is tot het nemen van beheermaatregelen. Daarna komt de rol van de maatschappij om de hoek kijken. Een belangrijke voorwaarde is namelijk dat men het geoogste hout duurzaam verwerkt. Hoe hoogwaardiger de toepassing, hoe langer de CO2 immers vastgehouden blijft. Kwaliteitshout dat men gebruikt voor bijvoorbeeld meubels, levert dus niet alleen een goede houtopbrengst op, maar is tegelijk ook een uitstekende manier om de CO2 zo lang mogelijk vast te houden.

Bovendien heeft duurzaam gebruik van hout nóg een grote meerwaarde. Het kan andere milieubelastende processen namelijk onnodig maken. Denk bijvoorbeeld aan de toepassing van hout in een huis waardoor stalen spanten niet nodig zijn. Júist door een zorgvuldig bosbeheer, gericht op klimaatadaptatie, kunnen we een verschil maken.

Hagelschade aan grove den.

Klimaatadaptatie is noodzakelijk

Ongeacht wat we nu doen om de CO2 -uitstoot omlaag te brengen, zal de temperatuur toch stijgen door de uitstoot in het verleden. Die klimaatverandering is wellicht te temperen, maar niet meer te stoppen. Dat betekent dat onze flora en fauna zich sowieso moeten aanpassen aan de veranderende klimaatomstandigheden. De klimaatverandering gaat echter sneller dan onze flora en fauna kunnen bijbenen. Onze hulp kunnen ze dan ook goed gebruiken.

Het bosecosysteem wordt inmiddels nadrukkelijk geconfronteerd met een klimaat dat opwarmt. Denk aan de droogte in het voorjaar, die zeker op zandgronden grote impact heeft. Maar ook extremer weer, zoals hevige hagel, dat grote schade in onze bossen veroorzaakt.

Dat leidt tot twee vragen:

  • Overleven onze bomen de klimaatverandering?
  • Moeten we ons bosbeheer aanpassen aan de klimaatverandering?

Overleven onze bomen de klimaatverandering?

De complexe gevolgen van klimaatopwarming leiden tot onvoorziene effecten op boomsoorten. Soms zie je boomsoorten uitvallen vanwege beperkte droogteresistentie zoals beuk die te vervangen is door winterlinde. Maar ook boomsoorten waarbij we geen problemen verwachten, zoals de grove den, blijken toch uit te vallen op droge groeiplaatsen in Zwitserland en Zuid-Duitsland. Waar soorten nog niet voorkomen, kunnen ze ook niet natuurlijk verjongen. Dit roept vragen op.

  • Kunnen onze boomsoorten de klimaatverandering en warmere temperatuur überhaupt aan?
  • Zijn onze bomen in staat om (tijdig) te veranderen?
  • Welke boomsoorten zijn geschikt voor het ‘nieuwe’ klimaat en welke niet?
  • Moeten we gaan kijken naar bomen uit zuidelijkere gebieden, die gewend zijn aan een warmer klimaat?
  • Hoe gaan we om met onvoorspelbare neveneffecten van klimaatverandering en globalisering, zoals (nieuwe) ziektes waartegen onze bomen niet (meer) bestand zijn?

Moeten we ons bosbeheer aanpassen?

Veel van onze huidige bossen worden gedomineerd door één boomsoort, vaak grove den, douglas, eik of beuk. De bossen zijn kwetsbaar wanneer door de klimaatverandering een boomsoort uitvalt. Er zijn geen andere boomsoorten die voor het voortbestaan van het bos zorgen.

Veel van onze bossen, en daarmee ook de bomen, zijn relatief jong. Daardoor hebben bosbeheerders weinig aandacht voor bosverjonging. Toch is verjonging de enige mogelijkheid voor een boomsoort om zich genetisch aan te passen aan de veranderende omstandigheden. Nadenken over bosverjonging is dus op zijn plaats.

Van bewustzijn naar urgentiebesef en actie!

Bovenstaande situatie en bijbehorende vragen smeken inmiddels niet alleen om een urgentiebesef, maar vooral om actie! Dat signaal kwam ook duidelijk naar voren uit een groot recent Europees onderzoek over hoe bosbeheerders omgaan met klimaatadaptatie. Het bewustzijn rondom de problematiek is er wel. De actie binnen het bosbeheer ontbreekt echter nog regelmatig.

Als Bosgroepen zijn we juist nadrukkelijk bezig om te kijken naar mogelijkheden om de bossen te helpen. Om ze weerbaarder te maken, zodat ze klaar zijn om het adaptatieproces op een goede manier te doorstaan.

Mede daarom ondertekende de Unie van Bosgroepen in oktober 2016 het Actieplan Bos en Hout, een ambitieus plan om een bijdrage te leveren aan het realiseren van de Nederlandse klimaatdoelstellingen (lees hier meer over het Actieplan (pdf))

Wat leren de onderzoeken en experimenten ons? Waar liggen de kansen?

We voeren allerlei onderzoeken en experimenten uit. De resultaten laten steeds duidelijker zien welke mogelijkheden en beheermaatregelen er zijn om in te spelen op de klimaatverandering.

De linde is een goede droogteresistente soort die een alternatief kan zijn voor de beuk.

Boomsoortenkeuze

Naast de dominante boomsoorten - grove den, douglas, eik en beuk – moeten we meer plaatsmaken voor boomsoorten die nu een ondergeschikte rol vervullen. Denk aan berk, ratelpopulier, haagbeuk, linde, esdoorn en tamme kastanje. Maar ook ingeburgerde exoten als Amerikaanse eik en Amerikaanse vogelkers kunnen een rol spelen bij het aanpassen van het bos aan de klimaatverandering. Daarnaast kan er gedacht worden aan boomsoorten die hun droogtetolerantie bewezen hebben zoals de boomhazelaar.

Verbreding genetische variatie

Niet alleen de keuze van de boomsoorten speelt een rol bij de klimaatadaptatie. Ook het bewust zorgen voor een brede genetische variatie binnen de soort vergroot de overlevingskans van de soort. Dit kan door steeds verschillende herkomsten aan te planten waarbij herkomsten uit zuidelijker gelegen droge gebieden zeker ook aandacht moeten krijgen.

Gemengd bos als risicospreiding

Door boomsoorten toe te voegen ontstaat er een gevarieerd bos. Zo spreidt je niet alleen risico’s, je versterkt tegelijk de biodiversiteit in een bos zónder in te leveren op de houtopbrengst.

Adaptief bosbeheer

Door regelmatig te oogsten en tegelijk continu in te zetten op verjonging die past bij de uitdagingen op gebied van klimaatadaptatie, krijgt het bos zelf alle kansen om zich te wapenen tegen de klimaatveranderingen. En, hoe vaker een boomsoort kan verjongen, hoe groter de kans op een goede natuurlijke selectie. Intensievere bosverjonging is dus nodig. Niet door de omloop te verkorten maar door bomen oud te laten worden in een kleinschalig gemengde mozaïekstructuur, terwijl daaronder (opvolgersoorten) en daarnaast (pioniersoorten) het bos verjongt.

Dit zijn voorbeelden van beheermaatregelen die in de juiste samenhang onze bossen weerbaarder maken tegen klimaatverandering.

Wie gaat dat betalen?

Inspelen op de klimaatadaptatie is noodzakelijk, maar wie gaat dat betalen? Het is een begrijpelijke vraag. Als Bosgroepen kijken we daarom samen met onze leden naar passende beheermaatregelen. Vaak helpen eenvoudige aanpassingen in het beheer – menging, verjonging – het bos al een eind op weg. Soms zijn meer ingrijpende maatregelen noodzakelijk om echt een slag te maken, zoals de aanplant van ontbrekende boomsoorten en herkomsten. Dat roept de vraag op welke mogelijkheden er zijn om de financiële middelen te verkrijgen om zo de kansen die er liggen te benutten. Denk daarbij aan subsidies of projecten, waarbinnen ruimte is voor onderzoeken, experimenten en verjonging. Op die manier denken we samen na over wat er beter kan en hoe we de benodigde middelen kunnen vrijmaken.

Voorbeeldproject eco2eco

Een goed voorbeeld is het project eco2eco. Bosgroep Zuid Nederland realiseert dit project samen met 8 andere Europese partners. Doel is te laten zien dat het met een uitgekiend beheer mogelijk is om ecologie en economie hand in hand te laten gaan in het bos. Klimaatadaptatie vormt een belangrijk onderdeel van de filosofie binnen eco2eco. Tal van experimenten laten zien dat er met de juiste keuzes heel veel mogelijk is. Zowel wat betreft mitigatie als de klimaatadaptatie. Juist door te kiezen voor een gevarieerd bos, met allerlei soorten bomen, creëer je optimale kansen voor een veerkrachtig bos.

Samenvattend

Dat er beheermaatregelen en dus keuzes nodig zijn om in te spelen op de noodzaak van klimaatadaptatie, dáár is vrijwel iedereen inmiddels wel van overtuigd. Dat bewustzijn is er. Nu is het écht tijd voor actie! Want de tijd dringt. Daarbij is íedereen, dus óók de bosbouwsector aan zet. Dit is een gezamenlijke taak en iedere schakel in de sector kan iets bijdragen! Onder andere door te kiezen voor:

  • verbreding boomsoortenkeuze;
  • verbreding genetisch materiaal;
  • risicospreiding door in te zetten op een gevarieerd bos;
  • adaptief bosbeheer waarbij boomsoorten zich regelmatig kunnen verjongen wat de genetische adaptatie versnelt.

Door hier concreet mee aan de slag te gaan en onze bossen te helpen, nemen we de onzekerheden weliswaar niet weg, maar maken we de risico’s kleiner en stomen we onze bossen klaar voor de uitdagingen van de toekomst.

Wat is uw mening over klimaatadaptatie?

Natuurlijk zijn we benieuwd naar uw mening over dit onderwerp. Met welke beheermaatregelen om te komen tot een weerbaar bos heeft u goede ervaringen? Heeft u wellicht nog goede ideeën die het proberen waard zijn? Ook uw suggesties en ervaringen als het gaat om het verkrijgen van de benodigde financiën zijn welkom. Onder aan dit bericht kunt u uw ideeën kwijt.

Aanvullende vragenlijst

We willen graag weten of het onderwerp leeft. Heeft u meer informatie nodig? Vul onderstaande korte vragenlijst in.

Heeft u nog vragen of wilt u meer weten?

Mocht u naar aanleiding van dit artikel nog vragen hebben of heeft u behoefte aan meer informatie over de mogelijkheden in uw specifieke situatie? Neem dan gerust contact met ons op.

3 reacties op “Klimaatadaptatie: van bewustzijn naar ACTIE”

  1. Vanhommerig schreef:

    De discussie over klimaatadaptatie begint op gang te komen. Vooral hoor ik geluiden over klimaatadaptieve begroeiing, flora. Wat ik mij hierbij afvraag of er in de discussie genoeg ruimte is om de fauna mee te nemen. Zo zijn Amerikaanse eiken ecologisch gezien van nul en generlei waarde. Het op grote schaal introduceren van exoten heeft in het verleden al meerde malen tot problemen geleidt. gestuurde verjonging van bossen is een prima middel m.i dan wel alleen met inheemse soorten omdat ik bang ben dat anders de fauna het nakijken heeft.

  2. Anton kerkhofs schreef:

    mooi artikel. Wat me opvalt, is dat in het rijtje van nieuwe boomsoorten de Amerikaanse eik staat vermeld. Sommige beheerders in onze regio (staro) lijken de laatste jaren wel een offensief tegen de Am eik aan het voeren te zijn.. dat staat dan haaks op dit beleid.
    Mijn bos is ruim een jaar geleden gedeeltelijk al omgezet van oude fijnsparren naar een scala aan inlands loofhout. we zijn er dus mee bezig.

  3. W.ten Brink schreef:

    In verband met de droogte problematiek zou ik meer aandacht van de waterschappen willen vragen voor de grondwaterstanden.In Noord Limburg doet het waterschap veel moeite om regenwater van de tuinbouwkassen zo snel mogelijk naar de Maas te brengen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.