Op zondag 27 september stond het Wisselse Veen bij Epe centraal in Vroege Vogels. Onze collega en landschapsecoloog Harm Smeenge vertelde in de uitzending het verhaal achter het landschap: water is daarin de rode draad, en herstel begint bij bodem en water.

Het Wisselse Veen ligt op de flank van de Veluwe en laat zien hoe de natuur kan terugkeren. De zeldzame zilveren maan vliegt er weer, en op plekken waar vroeger akkers lagen bloeien nu draadgentiaan, kleine zonnedauw en moeraswolfsklauw. Volgens Harm is dat geen toeval. Wie het landschap over een lange periode bekijkt, ziet hoeveel er is veranderd. De mens, de natuur en de ondergrond hebben het landschap samen gevormd. Het Wisselse Veen is daar een mooi voorbeeld van: eerst veengebied, toen ontgonnen, later ingericht voor natuurherstel en nu ook een klimaatbuffer.

Het water bepaalt het landschap
Het veen kon hier duizenden jaren groeien, omdat het gebied van nature nat is. In de bodem liggen kleilagen die door het landijs omhoog zijn gedrukt. Het grondwater stuwt daartegenaan en blijft aan de oppervlakte, zelfs in droge zomers. De veengroei kwam tot een einde toen de mens het gebied ontwaterde om turf te steken. In de jaren dertig van de vorige eeuw volgde de ontginning tot landbouwgrond.

Eerst begrijpen, dan herstellen
“Herstel van het landschap begint bij de bodem en het water”, zegt Harm. Voordat je een gebied kunt herstellen, moet je dus weten hoe het in elkaar zit. Dat onderzochten we met een landschapsecologische systeemanalyse (LESA). Zo'n analyse geeft inzicht in de geografische opbouw en de ontstaansgeschiedenis van een landschap, de planten en dieren die er voorkomen, en de wederzijdse invloed tussen de mens en het landschap (cultuurhistorie) door de tijd heen.

Tijdens de LESA vonden we een intact en afgedekt veenprofiel, ondanks eeuwen van turfsteken. Deze lagen vormen een archief: ze vertellen welke planten hier duizenden jaren geleden groeiden. Samen met de kennis van het water vormde dit de basis voor het plan voor circa 35 hectare nieuwe natuur.

Herstel dat zichtbaar wordt
Wat het bodemarchief liet zien, keert nu deels terug in het veld. Over de planten uit het veenprofiel zegt Harm in de uitzending:

“Er stond toen veel blauwe knoop en klein blaasjeskruid. Door natuurherstel komen dezelfde planten nu weer voor. Dan zou je kunnen concluderen dat het succesvol geweest is. En dat je als mens ook in staat bent om ontwikkelingen die pas heel laat de boel echt kapot hebben gemaakt, ook weer kunt herstellen.”

Het herstel levert meer op dan bijzondere planten en dieren, het is ook een klimaatbuffer voor de droge hoge Veluwe. Aan de rand van de Veluwe, waar veel water vanuit de hoge zandgronden naartoe stroomt, houdt een nat veenlandschap dat water langer vast. In natte periodes neemt het veel water op, in droge tijden geeft het dat geleidelijk weer af.