Wat betekent de zorgplicht voor u als boomeigenaar?

29 januari 2021

Vallende takken en bomen kunnen vervelende en soms zelfs verregaande gevolgen hebben. Boomveiligheid is voor een boomeigenaar dan ook een punt van aandacht. Zeker als het bos of terrein toegankelijk is voor bezoekers of bijvoorbeeld vlak bij een openbare weg ligt. Door de klimaatverandering is dit onderwerp actueler dan ooit. Want door extreem weer, langdurige droogte, hevige regenbuien en plotselinge rukwinden, zien we een bovengemiddelde teruggang van de vitaliteit van bomen. Ook het uitbreken van (dode) takken komt vaker voor. Dat vraagt niet alleen om extra alertheid en een zorgvuldig beheer, maar het roept ook belangrijke vragen op. Want welke plichten gelden er eigenlijk voor een boomeigenaar en hoe zit het met de aansprakelijkheid als er onverhoopt iets gebeurt?

Het risico op vallende bomen en takken helemaal uitsluiten is een illusie. Zelfs met een zorgvuldig beheer komt het voor dat een boom omwaait of dat er een tak uitbreekt. De mate van aansprakelijkheid is mede afhankelijk van de wijze waarop een eigenaar zijn bomen heeft onderhouden. Deze regelgeving noemen we de zorgplicht en geldt voor iedere boomeigenaar.

De zorgplicht in het kort

In tegenstelling tot wat de term ‘zorgplicht’ suggereert, is er geen wettelijke verplichting om je bomen goed te verzorgen. De zorgplicht houdt in dat een boomeigenaar wettelijk aansprakelijk is als een boom schade toebrengt aan derden, omdat hij niet goed bijgehouden is. De eigenaar is via de zorgplicht dus maatschappelijk verplicht om zijn bomen en bos goed te verzorgen en zo de kans op schade te minimaliseren.

Men spreekt vaak van drie vormen van zorgplicht:

  1. Algemene zorgplicht
    Dit houdt in dat er in ieder geval regulier en regelmatig onderhoud aan bomen en bossen moet plaatsvinden, waarbij boomveiligheid een aandachtspunt is. Hoe vaak is afhankelijk van leeftijd, omvang en groeiplaats. Dat varieert van vijfjaarlijkse tot jaarlijkse controles. Men beoordeelt bomen en bossen op gevaarzetting en treft maatregelen als dat nodig is. De controles moeten systematisch en regelmatig plaatsvinden en vastgelegd worden.
  2. Verhoogde zorgplicht
    Staan de bomen op een locatie met een verhoogd risico, bijvoorbeeld langs een laan, fietspad of bij een parkeerplaats? Dan is een intensievere controle nodig, bijvoorbeeld eens per jaar of eens in de 3 jaar. Ook hier wordt beoordeeld of sprake is van gevaarzetting en moeten de bevindingen vastgelegd worden.
  3. Onderzoeksplicht
    Dit geldt voor bomen waar (eerder) een uitwendige afwijking of een gebrek is vastgesteld, of waarvan bekend is dat de soort te kampen heeft met een ziekte. Bomen die nu of in de toekomst mogelijk een gevaar opleveren en waar onderzoek nodig is om te bepalen wat de status is en wat er moet gebeuren. De bevindingen worden vastgelegd.

Op basis van de uitkomsten van de (periodieke) controle zal men de aangetoonde gevaarzetting door middel van onderhoud op moeten lossen. In de praktijk betekent dit vaak dat gevaarlijke situaties in een reguliere dunning worden meegenomen, of dat structureel onderhoud aan lanen plaatsvindt. Net als bij de bevindingen moet men ook de uitgevoerde maatregelen vastleggen in een rapportage.

Wat als een eigenaar niet voldoet aan de zorgplicht?

Als er onvoldoende controles zijn geweest of wanneer er geen regelmatig onderhoud heeft plaatsgevonden, is er sprake van ‘onvoldoende zorg’. Dat kan gevolgen hebben voor de aansprakelijkheid in geval van een incident. De eiser moet dan bewijzen dat de eigenaar niet voldoende zorg heeft besteed via regulier beheer en controle. Of dat er sprake is van een duidelijk zichtbaar gebrek, waardoor de eigenaar kon weten dat de boom gevaarlijk was. Van de eigenaar wordt verwacht dat hij aan kan tonen in hoeverre hij aan zijn of haar zorgplicht heeft voldaan. Dat maakt een juiste verslaglegging erg belangrijk (omgekeerde bewijslast).

Wat moet er in een verslag staan?
In een verslag moet staan welke bomen gecontroleerd zijn, hoe vaak, wanneer precies en hoe de controle heeft plaatsgevonden. Een beschrijving van eventuele gebreken en afwijkingen is ook onderdeel van de rapportage. Net als de voorgestelde maatregelen en de urgentie daarvan. Het verslag mag op papier of digitaal opgesteld zijn.

Boomveiligheidsplan

Om de zorgplicht op de juiste manier te verankeren in het boombeheer, kan het handig zijn om te werken met een boomveiligheidsplan. Hierin staat beschreven wat er wanneer, waar en hoe gecontroleerd moet worden. Dit is een hulpmiddel, geen verplichting.
Visuele boomcontroles zoals de VTA (visual tree assessment) of BVC (boomveiligheidscontrole) maken doorgaans onderdeel uit van een boomveiligheidsplan en helpen om tot een deskundige invulling van de zorgplicht te komen.

Is het inschakelen van een deskundige verplicht?

Er zijn organisaties die stellen dat de eigenaar de controles, verslaglegging en het onderhoud verplicht uit moet laten voeren door een professional. Maar dat is niet zo. De wet schrijft dit namelijk niet voor. Een eigenaar mag zelf invulling geven aan de zorgplicht, als men deskundig genoeg is. Het inschakelen van een professional kan wel meer zwaarte geven aan de beoordeling van de mogelijke risico’s en het benodigde beheer. Ook kan het de objectiviteit van het geheel bevorderen.

Afwegingen voor de eigenaar

Voor de eigenaar betekent de zorgplicht doorgaans een afweging maken tussen keuzes die de veiligheid vanuit de zorgplicht waarborgen en wat er past en mogelijk is binnen het (beoogde) beheer en de doelstelling die men voor ogen heeft. Dat levert soms best dilemma’s op.

Jan Rots, projectleider bosbeheer voor regio De Kempen vertelt: “Als er een boom langs een fietspad staat die gevaarlijk is of dat kan worden, en er staan nog 30 bomen van dezelfde soort in de directe omgeving, dan is de keuze niet zo moeilijk. Die boom haal je weg als je hem niet eenvoudig veilig kan maken. Maar als het een markante boom is, of de enige in zijn soort in het gebied en ook zeer waardevol voor het ecosysteem, dan is de keuze niet zo simpel. Daarom bepalen we samen met de eigenaar op basis van de inspectie wat per situatie haalbaar en wijs is. Er zijn overigens meer manieren om een boom veilig(er) te maken, dan hem in zijn geheel te vellen. Dat kan variëren van het weghalen van gevaarlijke (dode) takken, waarna de boom weer veilig (genoeg) is, tot het omzagen op vier meter hoogte. Daarbij laat je de stam staan waardoor de boom geen gevaar meer oplevert, maar nog wel een waardevolle ecologische rol kan spelen in het gebied. Bijvoorbeeld voor insecten en spechten. Iedere situatie is anders en vraagt om een maatwerkbeslissing”, legt Jan uit.

Heeft u vragen over de zorgplicht?

Mocht u nog vragen hebben, of wilt u de mogelijkheden bespreken voor de invulling van de zorgplicht voor uw bomen? Neem dan gerust contact op met uw regiobeheerder of regiomanager. Binnen de Bosgroepen zijn er diverse medewerkers die een opleiding gevolgd hebben voor het uitvoeren van de zogenaamde VTA-controle (Visual Tree Assessment). Dus ook op dat vlak kunnen we u adviseren.

Klik hier voor een document van de VBNE over boomveiligheid.