Bomen en struiken inzetten voor duurzame voedselproductie?

Publicatiedatum: 29 oktober 2018

Op steeds meer plekken in Nederland zet men bomen en struiken in voor duurzame voedselproductie. Voedselbossen, agroforestry; termen die we inmiddels regelmatig horen. We zien deze trend terug in de landbouw, in of langs de rand van bestaande bossen en op braakliggende terreinen. Integratie van bomen en struiken kan op verschillende manieren en schaal en heeft veel voordelen. In deze nieuwe rol voor bomen ziet Bosgroep Zuid Nederland kansen voor verduurzaming van het landelijk gebied. Met name de landbouw kan daarbij een belangrijke rol gaan spelen.

Agroforestry?

Agroforestry, rijenteelt en voedselbossen; wat is nu eigenlijk het verschil? Agroforestry is een verzamelnaam voor het aanplanten van bomen op hetzelfde perceel waar teelt van landbouwgewassen of veeteelt plaatsvindt. Bij rijenteelt plant men op regelmatige afstand (bijvoorbeeld op 20-40 meter) rijen walnotenbomen waartussen bijvoorbeeld tarwe verbouwd wordt. Een andere vorm van agroforestry is een weiland waarin schapen of koeien grazen én waarin tegelijk fruitbomen staan.
Een voedselbos is een complexe vorm van agroforestry, doorgaans vrijer van opzet en bestaat uit zeven verschillende lagen eetbare (exotische) bos- en struiksoorten. Een van de tussenvormen is een voedselbos waarbij men de soorten wel in rijen of clusters plant, om het oogsten en onderhoud makkelijker te maken.

De kansen

Eetbare bomen en struiken aanplanten biedt volgens de Bosgroep een uitgelezen kans om de voedselproductie te verduurzamen en tegelijk een alternatief verdienmodel te bieden voor agrariërs. Ecologisch gezien is bij alle systemen verbetering van de bodem belangrijk en daarmee natuurlijke bodemvruchtbaarheid, waterbeschikbaarheid en een stabiel microklimaat.  Door gebruik te maken van lagen met verschillende soorten, maak je efficiënt gebruik van de ruimte en vergroot je de productiviteit van het systeem. Daarnaast legt een voedselbos, door de vele lagen, veel CO2 vast, een mooie vorm dus van klimaat-slim bosbeheer. Verder vermindert het risico op ziekten, plagen en uitval door extreme weersomstandigheden. Zo verhogen we niet alleen de productie en robuustheid van het systeem, maar ook de biodiversiteit ten opzichte van afzonderlijke teelten (Talieu, 2011). De landschappelijke en ecologische waarden van het gebied nemen bovendien ook toe. Een goed ontworpen agroforestry systeem of voedselbos kan op een strategische locatie namelijk dienen als ecologische verbindingszone of buffer langs een natuurgebied. Ook provincie Noord-Brabant ziet de meerwaarde van agroforestry systemen en de rol die ze kunnen spelen in de realisatie van nieuwe natuur binnen het Natuurnetwerk Brabant of Ondernemend Natuurnetwerk Brabant. Er is daarom financiële ondersteuning mogelijk via het Groen Ontwikkelfonds Brabant (GOB) voor initiatieven die voldoen aan de voorwaarden.
Bij voedselbossen of voedselbosranden speelt ook nog het sociale aspect. De beleving en betrokkenheid bij het bos is vaak groter, doordat een boom niet alleen mooi is maar ook iets eetbaars produceert; voedselproductie en voedselconsumptie komen bij elkaar.

Een goed ontwerp is cruciaal

Het aanplanten van bomen is (veelal) een blijvende investering en daarom is het uitermate belangrijk dat er goed over de inrichting is nagedacht. Het valt of staat met een goed ontwerp. Bodemtype en doelstelling van het agroforestry of voedselbos systeem (bijvoorbeeld: productie, biodiversiteit, beleving, medicinaal) zijn bepalend voor de soortkeuze. Aanvullend op de inheemse soorten kan het ook interessant zijn om soorten toe te voegen uit vergelijkbare klimaatzones. Zeker als ze nuttige eigenschappen hebben die aanvullend zijn op de eigenschappen van inheemse soorten. Denk daarbij aan het verlengen van de bloeiboog, grotere vruchten en een hoger voedselaanbod.

Ervaring en kennis bundelen voor een compleet advies

De Bosgroep heeft door haar achtergrond in (duurzaam) bosbeheer veel ervaring met het opstellen van inrichtingsplannen en het aanplanten en beheren van boom- en struiksoorten. Wij doen dit al jaren op diverse terreinen zoals bossen, parken en landgoederen, met variërende bodemtypes en hoofdboomsoorten. Het uitgangspunt hierbij is de juiste plant op de juiste plaats, soms met hulp van buitenaf voor een goede start (gelkorrels, mineralen, e.d.). Daarnaast hebben we veel kennis over geschiktheid en klimaatgevoeligheid van soorten, en beschikken we over een breed netwerk voor de aankoop en aanplant van kwalitatief plantsoen. Ook doen we doorlopend onderzoek naar boomsoorten die een positief effect hebben op de bodemontwikkeling (rijkstrooiselsoorten), de rol van (invasieve) exoten in bosecosystemen en monitoren we veel bossen. Die toepasbare kennis en ervaring hebben we ook op gebied van natuurontwikkeling en natuurherstel. Dat maakt dat we de waarde kennen van kleine landschapselementen zoals poelen, houtwallen, lanen en vennen. Elementen die van grote meerwaarde kunnen zijn binnen een agroforestry- of voedselbos ontwerp.

Inspirerende voorbeelden

Momenteel werkt Bosgroep aan enkele projecten, waarbij we zowel agrarische terreinen als bestaand bos omvormen naar agroforestry systemen. In Mariahout is de Bosgroep onderdeel van een projectgroep met als doel omschakeling van een biologische melkveehouderij naar een agroforestry systeem. Het plan is om hier 18 hectare met kastanjes en walnoten aan te planten inclusief voedselboselementen. In Alphen vormen we 7 hectare grasland om tot een agroforestry systeem met walnoten en hazelaar en natuurranden. Beide projecten zijn onderdeel van het Ondernemend Natuur Netwerk Brabant. Ook zijn er enkele, particuliere en gemeentelijke leden geïnteresseerd in de aanleg van een voedselbos. Allemaal inspirerende plannen in voorbereiding.

Kennis ontwikkelen en delen

Naast ondersteuning in planvorming, subsidieaanvraag en uitvoering, draagt de Bosgroep actief bij aan de ontwikkeling van de kennis omtrent agroforestry en voedselbossen. Door de complexiteit van deze systemen en het feit dat deze ontwikkelingen in een startfase zitten, zijn er niet altijd harde gegevens beschikbaar. De Bosgroep is partner van het project Voedselbossen Zuidoost-Nederland van het Kennis Centrum Natuur en Leefomgeving (KCNL) en heeft onlangs de GreenDeal Voedselbossen ondertekend. Zo dragen we bij aan onderzoek naar (a)biotische aspecten, verdiensten, gezondheid, wet- en regelgeving en verdienmodellen van agroforestry.

Symposium 31 januari 2019

31 januari 2019 besteedt Bosgroep Zuid Nederland uitgebreider aandacht aan dit onderwerp tijdens het symposium Landbouw en natuur; samen voor een duurzaam buitengebied. Zodra het programma in detail bekend is, informeren we u daarover via onze nieuwsbrief en website. Bent u geïnteresseerd geraakt in dit onderwerp, en wilt u nu al graag meer weten over wat de kansen en mogelijkheden voor u zouden kunnen zijn? Neem dan gerust contact op met uw regiomanager.

__________________________________________________________________________________

Bronvermelding:
Talieu, R. 2011. Agroforestry in gematigde streken: modelmatige scenarioanalyses voor opbrengsten en Land Equivalency Ratio’s.  Universiteit Gent.

Factsheet Agroforestry: Handreiking voor agrarisch ondernemers die bomen willen planten op hun bedrijf.

labels: , ,

gerelateerd