Boek over geschiedenis Twents landschap

26 april 2017

Hoe leefden mensen vanaf de late middeleeuwen in Noordoost-Twente en wat betekende dat voor het landschap? Harm Smeenge ontcijferde drie historische markeboeken om een antwoord te vinden op die vraag. Het resultaat bundelde hij in het 3-Markenboek.

Naast zijn baan bij de Unie van Bosgroepen schrijft Harm een proefschrift over de geschiedenis van het landschap in Noordoost-Twente. De geschiedenis van deze regio is nog nauwelijks onderzocht, verklaart hij, terwijl het landschap heel oud is. De oude elementen in het Twente landschap zijn bovendien nog heel mooi bewaard gebleven.

Foto: directeur van Historisch Centrum Overijssel Arie Slob neemt het eerste exemplaar van het boek in ontvangst. Links Harm, rechts Henk Koop.

In zijn proefschrift gaat het niet alleen over de ontwikkeling van het landschap, maar ook over de wisselwerking tussen mens en landschap. Daarin past ook zijn onderzoek naar de markeboeken van De Lutte, Berghuizen en Beuningen. Marken waren collectieven van grotere boeren die samen afspraken maakten over het beheer van de woeste gronden. In de boeken legden ze gebeurtenissen en afspraken vast.

Het landschap, maar ook de mens

De markeboeken laten zien hoe het landschap veranderde vanaf de late middeleeuwen tot begin 19e eeuw. Te lezen is hoe de laatste oerbossen verdwenen, hoe vervolgens het veen werd afgegraven en hoe men – toen ook het veen op was –plaggen ging steken met zandverstuivingen tot gevolg.

Maar de markeboeken geven ook een inkijkje in het leven van mensen, en hoe ze met dat veranderende landschap omgingen. Ze hadden conflicten en deelden straffen uit. Ze plantten nieuwe bosjes aan, zodat het kenmerkende kleinschalige cultuurlandschap ontstond. En er was de wanhoop, over al die groeiende zandverstuivingen.

Verrassingen zijn er ook, bij het graven in het verleden. Bijvoorbeeld de ontdekking van oude middeleeuwse wegen. “Er bleek destijds al een weg van Utrecht door Twente naar Duitsland te lopen, een soort voorloper van de A1. Maar ook een weg van Oldenzaal naar Scandinavië. Die Scandinavië-route was erg goed voor Twente. Dat zie je terug in het grote aantal welvarende boerderijen, en de snelheid waarmee de ontginningen verliepen.”

Geschiedenis helpt bij beheer nu

In de planvorming van vandaag wordt maar weinig teruggekeken. Dat is jammer, vindt Smeenge, omdat je veel van de geschiedenis kunt leren. Je kunt je bijvoorbeeld afvragen of hermeandering wel zinvol is als je weet dat een beek nooit gemeanderd heeft.

En door de geschiedenis kun je ook het verhaal vertellen. “Boeren hebben er geen boodschap aan als je zegt dat je parnassia terug wilt brengen, zeker als het veel geld kost. Maar mensen herkennen wel de verhalen van vroeger, en die vinden ze wel belangrijk. Je kunt dan maatregelen nemen die passen bij het landschap. Met de geschiedenis breng je de werelden van natuur en erfgoed bij elkaar.”

Over het boek en het proefschrift

Het boek is een directe vertaling van de verslagen, geanalyseerd en daarna toegankelijk opgeschreven. Dat deed Harm samen met Henk Koop, van de historische vereniging De Dree Marken.

U kunt ‘Het 3-Markenboek’ kopen voor €39 bij Boekhandel Broekhuis in Oldenzaal en via Jan Tijman op Smeijers (jpg.tijman@wxs.nl).

Harm werkt nu aan de afronding van zijn proefschrift. Hij hoopt eind dit jaar klaar te zijn. Naast een wetenschappelijk proefschrift verschijnt er ook een publieksboek over de wisselwerking tussen mens en landschap in Noordoost-Twente tussen ijstijd en heden. Zo’n landschapsbiografie voor Noordoost-Twente bestaat nog niet.